پاسخ کوتاه: اندومتریوز عمقی نوعی اندومتریوز است که ضایعات شبیه بافت آندومتر بیش از حدود ۵ میلی‌متر در بافت‌های عمقی لگن نفوذ می‌کنند و ممکن است روده، مثانه، حالب یا فضای پشت واژن را درگیر کنند. تشخیص معمولاً با شرح‌حال دقیق، معاینه و سونوگرافی ترانس‌واژینال تخصصی و در صورت نیاز MRI انجام می‌شود؛ درمان نیز بر اساس درد، محل درگیری، برنامه بارداری و حفظ ذخیره تخمدان انتخاب می‌شود.
نویسنده: گروه سلامت بانوان اوما
هشدار مهم: درد شدید و مداوم لگن، خون در ادرار هم‌زمان با قاعدگی، درد شدید هنگام دفع، استفراغ یا نفخ پیشرونده، ناتوانی در دفع ادرار یا مدفوع، تب یا خونریزی غیرعادی نیازمند ارزیابی پزشکی است. این مطلب جایگزین معاینه پزشک نیست.
پادکست مقاله
برای مرور نکات اصلی درباره اندومتریوز عمقی، درگیری روده و مثانه و حفظ باروری، پادکست زیر را بشنوید:
اندومتریوز عمقی چیست؟
در اندومتریوز، سلول‌هایی شبیه پوشش داخلی رحم خارج از رحم رشد می‌کنند و با التهاب، خونریزی‌های چرخه‌ای، فیبروز و چسبندگی همراه می‌شوند. وقتی ضایعات به‌صورت ندول یا پلاک در بافت‌های عمقی لگن قرار بگیرند، به آن اندومتریوز عمقی یا Deep Endometriosis گفته می‌شود. این بیماری سرطان نیست، اما می‌تواند کیفیت زندگی، رابطه جنسی، عملکرد روده و مثانه و باروری را تحت تأثیر قرار دهد.
برای آشنایی با انواع بیماری، علائم عمومی و درمان‌ها، راهنمای بیماری آندومتریوز، علائم و درمان آن را نیز بخوانید.
علائم اندومتریوز عمقی؛ چه زمانی مشکوک شویم؟
- درد شدید یا رو به افزایش هنگام قاعدگی که فعالیت روزانه را مختل کند.
- درد عمقی هنگام رابطه جنسی.
- درد هنگام دفع مدفوع، یبوست یا اسهال دوره‌ای، نفخ و فشار لگنی که با قاعدگی تکرار شود.
- سوزش یا درد هنگام ادرار، تکرر ادرار یا خون در ادرار هنگام قاعدگی.
- درد مزمن لگن، کمر یا کشاله ران، خستگی و ناباروری.
نکته کاربردی: زمان درد، ارتباط آن با قاعدگی، دفع و ادرار، شدت درد، داروهای مصرفی و سابقه جراحی یا ناباروری را ثبت کنید. این اطلاعات به تشخیص دقیق‌تر کمک می‌کند.
این نشانه‌ها اختصاصی نیستند و ممکن است با سندرم روده تحریک‌پذیر، عفونت ادراری، فیبروم یا آدنومیوز اشتباه شوند. شدت درد نیز همیشه میزان درگیری را نشان نمی‌دهد.
درگیری روده در اندومتریوز عمقی
شایع‌ترین ناحیه گوارشی درگیری، رکتوسیگموئید است. ضایعه معمولاً از سطح بیرونی روده شروع می‌شود و گاهی به عضله دیواره نفوذ می‌کند؛ بنابراین کولونوسکوپی معمولی ممکن است بیماری را نشان ندهد. درد دوره‌ای هنگام دفع، فشار مقعدی، یبوست یا اسهال وابسته به چرخه، نفخ و به‌ندرت خونریزی هم‌زمان با قاعدگی از علائم مهم هستند. انسداد، کاهش وزن، خونریزی قابل‌توجه یا استفراغ نیازمند ارزیابی سریع است.
درگیری مثانه و حالب
اندومتریوز مثانه می‌تواند با درد یا سوزش ادرار، تکرر، فوریت و خون در ادرار هنگام قاعدگی بروز کند. درگیری حالب گاهی بدون علامت است، اما می‌تواند باعث انسداد و آسیب تدریجی کلیه شود. خون در ادرار همیشه باید بررسی شود و نباید خودکار به اندومتریوز نسبت داده شود.
سونوگرافی تخصصی اندومتریوز چگونه انجام می‌شود؟
سونوگرافی ترانس‌واژینال تخصصی معمولاً خط اول تصویربرداری است؛ به شرطی که توسط متخصص آشنا با پروتکل‌های اندومتریوز انجام و تفسیر شود. این بررسی باید حرکت اندام‌ها، چسبندگی، تخمدان‌ها، رکتوم، مثانه و در صورت نیاز حالب را ارزیابی کند. اصطلاحاتی مانند کاهش اسلایدینگ، تخمدان‌های چسبیده، اندومتریوما و ندول رکتوسیگموئید ممکن است در گزارش دیده شود. برای اطلاعات بیشتر درباره زمان و روش انجام، راهنمای سونوگرافی رحم و تخمدان و سونوگرافی واژینال را بخوانید.
| سناریو | برداشت | اقدام بعدی |
|---|---|---|
| علائم کم و سونوگرافی طبیعی | احتمال کمتر است، اما کاملاً رد نمی‌شود. | پیگیری علائم و بررسی علل دیگر. |
| علائم چرخه‌ای و یافته مشکوک | احتمال اندومتریوز عمقی یا چسبندگی مطرح است. | ارجاع به متخصص و در صورت نیاز MRI. |
| درگیری روده، مثانه یا حالب | نیازمند نقشه‌برداری پیش از درمان است. | ارزیابی چندتخصصی زنان، اورولوژی یا گوارش. |
سونوگرافی بهتر است یا MRI؟
سونوگرافی تخصصی در دسترس‌تر و برای بسیاری از ضایعات لگنی بسیار مفید است. MRI اختصاصی لگن برای ضایعات وسیع، حالب، بیماری خارج از لگن یا برنامه‌ریزی جراحی کمک‌کننده است. کیفیت هر دو روش به پروتکل و تجربه تصویربردار وابسته است و نتیجه باید همراه با علائم تفسیر شود.
آیا برای تشخیص به لاپاراسکوپی نیاز است؟
امروزه جراحی تشخیصی برای همه افراد لازم نیست. لاپاراسکوپی زمانی مطرح می‌شود که تصویربرداری طبیعی یا مبهم باشد، درمان دارویی مؤثر نباشد یا قرار باشد درمان جراحی هم‌زمان انجام شود. تصمیم باید با توجه به علائم، سن، ذخیره تخمدان و برنامه بارداری گرفته شود. درباره این روش، راهنمای لاپاراسکوپی زنان را ببینید.
درمان اندومتریوز عمقی
اگر فعلاً قصد بارداری ندارید، پزشک ممکن است داروهای ضدالتهاب یا درمان‌های هورمونی مانند قرص‌های ترکیبی یا پروژستین‌ها را برای کنترل درد پیشنهاد کند. جراحی در افراد منتخب، به‌خصوص با درد مقاوم، اختلال عملکرد روده یا مثانه، انسداد حالب یا ضایعه وسیع انجام می‌شود و بهتر است در مرکز باتجربه باشد. برداشتن بی‌دلیل ضایعات تخمدانی ممکن است ذخیره تخمدان را کاهش دهد.
رژیم‌های حذف‌کننده، مکمل‌ها، گیاهان دارویی و درمان‌های تبلیغاتی جایگزین درمان استاندارد نیستند و شواهد کافی برای ریشه‌کن‌کردن بیماری یا افزایش قطعی باروری ندارند. درباره تغذیه می‌توانید رژیم غذایی در آندومتریوز را مطالعه کنید.
اندومتریوز عمقی و حفظ باروری
اندومتریوز از راه التهاب، چسبندگی، اختلال لوله‌ها و تخمدان‌ها یا کاهش ذخیره تخمدان بر باروری اثر می‌گذارد؛ اما تشخیص آن به‌معنای ناباروری قطعی نیست. اگر بارداری برای شما مهم است، از همان ویزیت اول این موضوع را مطرح کنید تا درمان درد، زمان‌بندی بارداری و حفظ باروری هماهنگ شوند.
در بیماری گسترده تخمدان یا پیش از جراحی پرخطر، می‌توان درباره فریز تخمک گفت‌وگو کرد. بررسی ذخیره تخمدان و عوامل دیگر ناباروری نیز مهم است؛ برای آشنایی بیشتر با روش‌ها، ۶ روش ارزیابی ذخیره تخمدان و کیست آندومتریوز و بارداری را بخوانید.
پرسش‌های متداول
آیا اندومتریوز عمقی خطرناک است؟
معمولاً تهدیدکننده مستقیم زندگی نیست، اما درگیری حالب، انسداد روده، درد ناتوان‌کننده یا افت کیفیت زندگی نیازمند ارزیابی جدی است.
آیا سونوگرافی طبیعی بیماری را رد می‌کند؟
خیر. سونوگرافی تخصصی احتمال بیماری را کم می‌کند، اما در صورت تداوم علائم، بررسی تخصصی یا MRI ممکن است لازم باشد.
آیا بارداری اندومتریوز را درمان می‌کند؟
خیر؛ ممکن است علائم مدتی تغییر کند، اما درمان قطعی محسوب نمی‌شود و امکان عود وجود دارد.
چه زمانی مراجعه تخصصی لازم است؟
در صورت درد مداوم، یافته مشکوک، اندومتریوما، ناباروری همراه با علائم یا شک به درگیری روده، مثانه یا حالب.
مطالب مرتبط
جمع‌بندی
اندومتریوز عمقی بیماری قابل مدیریت است، اما تشخیص و درمان آن به ارزیابی فردی نیاز دارد. درد چرخه‌ای شدید، علائم روده‌ای یا ادراری و ناباروری را عادی تلقی نکنید. سونوگرافی ترانس‌واژینال تخصصی خط اول تصویربرداری است و MRI یا لاپاراسکوپی در شرایط منتخب کمک می‌کند. برنامه درمان باید هم‌زمان درد، سلامت اندام‌ها و هدف حفظ باروری را در نظر بگیرد.
