اندومتریت مزمن؛ علت پنهان ناباروری، سقط مکرر و انتقال ناموفق جنین

نویسنده: گروه سلامت اوما

اندومتریت مزمن یکی از علت‌های کمتر شناخته‌شده اما مهم در بررسی ناباروری، سقط مکرر و گاهی انتقال ناموفق جنین است. این بیماری به معنی التهاب طولانی‌مدت لایه داخلی رحم، یعنی آندومتر، است؛ همان لایه‌ای که هر ماه برای پذیرش جنین آماده می‌شود. مشکل اینجاست که اندومتریت مزمن در بسیاری از زنان علامت واضحی ندارد و ممکن است فقط زمانی مطرح شود که بارداری دیر اتفاق می‌افتد، چند بار سقط رخ می‌دهد یا با وجود انتقال جنین مناسب در IVF، لانه‌گزینی انجام نمی‌شود.

در این مقاله از گروه سلامت اوما، به زبان ساده توضیح می‌دهیم اندومتریت مزمن چیست، چه تفاوتی با اندومتریت حاد و اندومتریوز دارد، چرا می‌تواند با ناباروری و سقط مکرر ارتباط داشته باشد، چگونه تشخیص داده می‌شود و درمان آن معمولاً چگونه انجام می‌شود.

اندومتریت مزمن چیست؟

اندومتریت مزمن یا Chronic Endometritis به التهاب پایدار و کم‌علامت آندومتر گفته می‌شود. آندومتر همان پوشش داخلی رحم است که برای لانه‌گزینی جنین، حفظ بارداری اولیه و شروع یک بارداری سالم نقش کلیدی دارد.

در اندومتریت مزمن، سلول‌های التهابی، به‌ویژه سلول‌های پلاسما، در بافت آندومتر دیده می‌شوند. این التهاب معمولاً شدید و ناگهانی نیست؛ به همین دلیل بسیاری از افراد تب، درد شدید یا ترشح واضح ندارند. اما همین التهاب کم‌صدا می‌تواند محیط رحم را از حالت ایده‌آل برای لانه‌گزینی خارج کند.

تفاوت اندومتریت مزمن با اندومتریت حاد و اندومتریوز

این سه اصطلاح شبیه به هم هستند اما معنی متفاوتی دارند:

• اندومتریت حاد: التهاب یا عفونت ناگهانی آندومتر است که معمولاً با تب، درد لگن، ترشح بدبو یا خونریزی غیرطبیعی همراه می‌شود و بعد از زایمان، سقط، کورتاژ یا برخی اقدامات داخل رحمی بیشتر دیده می‌شود.
• اندومتریت مزمن: التهاب طولانی‌مدت آندومتر است که اغلب علامت واضح ندارد و بیشتر در بررسی ناباروری، سقط مکرر یا انتقال ناموفق جنین مطرح می‌شود.
• اندومتریوز: بیماری متفاوتی است که در آن بافتی شبیه آندومتر در خارج از رحم، مثلاً روی تخمدان یا لگن، رشد می‌کند.

علائم اندومتریت مزمن

بسیاری از زنان مبتلا به اندومتریت مزمن علامت مشخصی ندارند. اگر علامتی وجود داشته باشد، معمولاً خفیف و غیراختصاصی است؛ یعنی می‌تواند در بیماری‌های دیگر زنان هم دیده شود.

• لکه‌بینی بین دو قاعدگی
• خونریزی غیرطبیعی رحم
• ترشح واژینال غیرمعمول
• درد خفیف یا مبهم لگن
• قاعدگی‌های نامنظم در برخی افراد
• سابقه ناباروری بدون علت مشخص
• سقط مکرر یا شکست مکرر لانه‌گزینی در IVF

نبود علامت، اندومتریت مزمن را رد نمی‌کند. به همین دلیل در برخی افراد، تشخیص فقط با بررسی تخصصی آندومتر انجام می‌شود.

علت اندومتریت مزمن چیست؟

اندومتریت مزمن معمولاً با تغییر تعادل میکروبی یا التهاب پایدار در محیط داخلی رحم ارتباط دارد. در برخی موارد، باکتری‌ها در ایجاد آن نقش دارند؛ اما همیشه یک میکروب مشخص پیدا نمی‌شود.

عوامل زیر می‌توانند احتمال اندومتریت مزمن را بیشتر کنند:

• سابقه عفونت‌های لگنی یا عفونت‌های منتقل‌شونده از راه جنسی مانند کلامیدیا و سوزاک
• سابقه زایمان، سقط، کورتاژ یا جراحی‌های داخل رحمی
• وجود پولیپ، فیبروم زیرمخاطی یا چسبندگی داخل رحم
• استفاده از آی‌یودی در برخی شرایط
• اختلال در میکروبیوم آندومتر و کاهش باکتری‌های مفید مانند لاکتوباسیل‌ها

چرا اندومتریت مزمن می‌تواند باعث ناباروری شود؟

برای بارداری، فقط تخمک و اسپرم سالم کافی نیست. آندومتر باید در زمان مناسب پذیرای جنین باشد. اگر لایه داخلی رحم دچار التهاب مزمن باشد، ممکن است فرآیند لانه‌گزینی مختل شود.

پژوهش‌ها نشان داده‌اند که اندومتریت مزمن در زنان نابارور بیشتر از زنان بارور دیده می‌شود. یک مرور نظام‌مند و متاآنالیز منتشرشده در سال ۲۰۲۴ گزارش کرد که شیوع اندومتریت مزمن در زنان نابارور بالاتر از گروه کنترل بوده است. با این حال، تشخیص و درمان باید فردی و بر اساس نظر متخصص زنان یا ناباروری انجام شود، نه صرفاً بر اساس یک احتمال عمومی.

اندومتریت مزمن و سقط مکرر

سقط مکرر می‌تواند علت‌های زیادی داشته باشد؛ از مشکلات کروموزومی و اختلالات هورمونی تا مشکلات رحمی، انعقادی یا ایمنی. یکی از علت‌هایی که در سال‌های اخیر بیشتر مورد توجه قرار گرفته، التهاب مزمن آندومتر است.

در برخی مطالعات، اندومتریت مزمن در زنانی که سابقه سقط مکرر دارند بیشتر دیده شده است. از نظر تئوری، التهاب آندومتر می‌تواند روی پذیرش جنین، خون‌رسانی اولیه، تنظیم سیستم ایمنی رحم و رشد اولیه بارداری اثر بگذارد. با این حال، هنوز همه مراکز درمان ناباروری معیار یکسانی برای غربالگری و درمان ندارند.

اندومتریت مزمن و انتقال ناموفق جنین در IVF

انتقال ناموفق جنین یا شکست لانه‌گزینی، به‌خصوص وقتی چند بار تکرار شود، برای زوج‌ها بسیار فرساینده است. اندومتریت مزمن یکی از مواردی است که ممکن است در بررسی‌های تکمیلی مطرح شود، به‌ویژه وقتی جنین از نظر کیفیت مناسب بوده اما بارداری رخ نداده است.

با این حال، باید دقیق گفت: ارتباط اندومتریت مزمن با انتقال ناموفق جنین هنوز موضوعی در حال بررسی است. برخی مطالعات آن را مهم می‌دانند، اما مرورهای جدیدتر تأکید می‌کنند که معیارهای تشخیص در مطالعات مختلف یکسان نیست و درمان آنتی‌بیوتیکی بی‌رویه می‌تواند باعث عوارض و مقاومت میکروبی شود. بنابراین غربالگری و درمان باید انتخابی و بر اساس شرایط فرد باشد.

اندومتریت مزمن چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص اندومتریت مزمن فقط با شرح حال یا سونوگرافی قطعی نمی‌شود. سونوگرافی ممکن است برای بررسی ضخامت آندومتر، پولیپ، فیبروم یا مشکلات ساختاری رحم کمک‌کننده باشد، اما برای تأیید اندومتریت مزمن کافی نیست.

۱. هیستروسکوپی

هیستروسکوپی روشی است که پزشک با دوربین ظریف داخل حفره رحم را بررسی می‌کند. در برخی افراد مبتلا به اندومتریت مزمن، یافته‌هایی مانند قرمزی نقطه‌ای، ادم، میکروپولیپ یا ظاهر توت‌فرنگی آندومتر دیده می‌شود. با این حال، هیستروسکوپی به‌تنهایی همیشه دقیق نیست و ممکن است مواردی را از دست بدهد.

۲. نمونه‌برداری از آندومتر و بررسی CD138

یکی از روش‌های مهم تشخیص، نمونه‌برداری از آندومتر و بررسی بافت زیر میکروسکوپ است. در بسیاری از مراکز، رنگ‌آمیزی ایمونوهیستوشیمی برای CD138 به تشخیص سلول‌های پلاسما کمک می‌کند. وجود سلول‌های پلاسما می‌تواند به نفع اندومتریت مزمن باشد.

نکته مهم این است که هنوز درباره تعداد دقیق سلول‌های پلاسما برای تشخیص قطعی، بین مطالعات و مراکز مختلف توافق کامل وجود ندارد. بنابراین نتیجه آزمایش باید در کنار علائم، سابقه ناباروری یا سقط و یافته‌های دیگر تفسیر شود.

۳. کشت، PCR یا بررسی میکروبیوم آندومتر

در برخی موارد، پزشک ممکن است بررسی‌های میکروبی را پیشنهاد کند. این آزمایش‌ها می‌توانند به شناسایی برخی باکتری‌ها یا اختلال در تعادل میکروبی رحم کمک کنند، اما استفاده از آن‌ها برای همه افراد ضروری نیست.

درمان اندومتریت مزمن

درمان معمولاً بر اساس علت احتمالی، نتیجه نمونه‌برداری، شرایط باروری و نظر پزشک انجام می‌شود. اگر شواهد به نفع عفونت یا التهاب باکتریایی باشد، آنتی‌بیوتیک‌ها درمان اصلی محسوب می‌شوند.

آنتی‌بیوتیک‌ها

در بسیاری از مطالعات، داکسی‌سایکلین به‌عنوان یکی از درمان‌های رایج استفاده شده است؛ اما نوع دارو، دوز و مدت مصرف باید حتماً توسط پزشک تعیین شود. مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک، به‌خصوص در موضوعات باروری، می‌تواند باعث مقاومت میکروبی، عوارض گوارشی و اختلال در میکروبیوم بدن شود.

درمان بیماری‌های همراه رحم

اگر پولیپ، فیبروم زیرمخاطی، چسبندگی رحم یا عفونت فعال وجود داشته باشد، درمان آن‌ها هم اهمیت دارد. گاهی درمان فقط با آنتی‌بیوتیک کامل نمی‌شود و لازم است علت زمینه‌ای داخل حفره رحم بررسی یا اصلاح شود.

آیا بعد از درمان باید دوباره نمونه‌برداری انجام شود؟

در برخی مراکز، پس از پایان درمان و قبل از اقدام به بارداری یا انتقال جنین، نمونه‌برداری مجدد برای اطمینان از برطرف شدن التهاب انجام می‌شود. اما این تصمیم برای همه یکسان نیست و به سابقه فرد، شدت مشکل و برنامه درمان ناباروری بستگی دارد.

آیا درمان اندومتریت مزمن شانس بارداری را بالا می‌برد؟

برخی مطالعات نشان داده‌اند که درمان اندومتریت مزمن، به‌خصوص در زنان با ناباروری، سقط مکرر یا شکست مکرر درمان ناباروری، می‌تواند با بهبود نتایج بارداری همراه باشد. اما شواهد هنوز کاملاً یکدست نیستند و همه پژوهش‌ها به یک نتیجه نرسیده‌اند.

بنابراین پیام درست این است: درمان اندومتریت مزمن در فرد مناسب می‌تواند مهم باشد، اما نباید بدون تشخیص معتبر و بدون نظر پزشک انجام شود.

چه کسانی بهتر است از نظر اندومتریت مزمن بررسی شوند؟

بررسی اندومتریت مزمن معمولاً برای همه زنان لازم نیست. اما در شرایط زیر ممکن است پزشک آن را در نظر بگیرد:

• ناباروری بدون علت مشخص
• سقط مکرر، به‌خصوص وقتی علت واضحی پیدا نشده است
• انتقال ناموفق مکرر جنین در IVF
• خونریزی غیرطبیعی یا لکه‌بینی طولانی‌مدت
• سابقه عفونت لگنی، کورتاژ، جراحی داخل رحمی یا چسبندگی رحم
• یافته‌های مشکوک در هیستروسکوپی

سوالات پرتکرار درباره اندومتریت مزمن

آیا اندومتریت مزمن همان عفونت رحم است؟

اندومتریت به معنی التهاب آندومتر است و در بسیاری از موارد با عوامل میکروبی ارتباط دارد. اما در نوع مزمن، علائم ممکن است بسیار خفیف یا پنهان باشد و تشخیص معمولاً با بررسی تخصصی آندومتر انجام می‌شود.

آیا اندومتریت مزمن با سونوگرافی مشخص می‌شود؟

سونوگرافی می‌تواند مشکلات همراه مانند پولیپ، فیبروم یا ضخامت غیرطبیعی آندومتر را نشان دهد، اما برای تشخیص قطعی اندومتریت مزمن کافی نیست. نمونه‌برداری و بررسی بافت، به‌ویژه CD138، نقش مهم‌تری دارد.

آیا اندومتریت مزمن باعث سقط می‌شود؟

اندومتریت مزمن می‌تواند یکی از عوامل مرتبط با سقط مکرر باشد، اما تنها علت سقط نیست. بررسی کامل سقط مکرر باید شامل عوامل ژنتیکی، هورمونی، رحمی، انعقادی و سایر علت‌ها هم باشد.

آیا بعد از درمان اندومتریت مزمن می‌توان باردار شد؟

بله، بسیاری از افراد پس از درمان مناسب می‌توانند باردار شوند. با این حال، شانس بارداری به سن، ذخیره تخمدان، کیفیت اسپرم، وضعیت جنین، سلامت رحم و سایر عوامل باروری بستگی دارد.

آیا مصرف آنتی‌بیوتیک بدون نمونه‌برداری درست است؟

معمولاً نه. مصرف آنتی‌بیوتیک بدون تشخیص دقیق می‌تواند بی‌فایده یا حتی آسیب‌زا باشد. تصمیم درمان باید توسط پزشک و بر اساس شرایط فرد گرفته شود.

جمع‌بندی

اندومتریت مزمن التهاب طولانی‌مدت آندومتر است و می‌تواند بدون علامت واضح وجود داشته باشد. این بیماری در برخی زنان با ناباروری، سقط مکرر و گاهی انتقال ناموفق جنین ارتباط دارد، اما تشخیص و درمان آن باید دقیق، انتخابی و بر اساس شواهد باشد. هیستروسکوپی می‌تواند کمک‌کننده باشد، اما نمونه‌برداری آندومتر و بررسی CD138 از روش‌های مهم‌تر تشخیص محسوب می‌شود. درمان معمولاً با آنتی‌بیوتیک و اصلاح مشکلات همراه رحم انجام می‌شود، اما مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک توصیه نمی‌شود.

اگر سابقه ناباروری بدون علت، سقط مکرر یا شکست چندباره انتقال جنین دارید، بهتر است درباره لزوم بررسی اندومتریت مزمن با متخصص زنان یا ناباروری مشورت کنید.

منابع علمی مورد استفاده: Cleveland Clinic، PubMed، PMC، Scientific Reports و مرورهای علمی منتشرشده درباره اندومتریت مزمن، ناباروری، سقط مکرر و شکست لانه‌گزینی.