خلاصه پاسخ: اگر تعداد جنین‌ها کم باشد، انتخاب بین انتقال جنین روز سوم و روز پنجم باید بر اساس تعداد و کیفیت جنین‌ها، سن، سابقه درمان و تجربه آزمایشگاه انجام شود. انتقال روز پنجم (بلاستوسیست) امکان انتخاب دقیق‌تر جنین را فراهم می‌کند و در برخی گروه‌ها شانس تولد زنده به‌ازای هر انتقال بیشتر است؛ اما همه جنین‌های روز سوم به روز پنجم نمی‌رسند و ممکن است انتقال یا فریز جنین لغو شود. بنابراین، در فردی که فقط یک یا دو جنین دارد، انتقال روز سوم می‌تواند برای کاهش خطر «نداشتن جنین قابل انتقال» منطقی باشد؛ بااین‌حال، شواهد جدید نشان می‌دهد روز پنجم نیز در بعضی چرخه‌های کم‌جنین گزینه‌ای قابل بررسی است. تصمیم نهایی باید با مشاوره متخصص ناباروری و جنین‌شناس گرفته شود.
نویسنده: گروه سلامت اوما
انتقال جنین روز سوم و روز پنجم یعنی چه؟
پس از لقاح در IVF یا ICSI، جنین در آزمایشگاه رشد می‌کند. در روز سوم معمولاً در مرحله تقسیم سلولی و حدود ۶ تا ۱۰ سلول است. در روز پنجم یا ششم، اگر رشد مناسب ادامه پیدا کند، به مرحله بلاستوسیست می‌رسد؛ یعنی ساختاری پیچیده‌تر که برای لانه‌گزینی آماده‌تر است. انتقال در هر دو زمان می‌تواند به بارداری و تولد نوزاد منجر شود، اما شرایط انتخاب جنین و احتمال لغو انتقال متفاوت است.
برای تعداد کم جنین، روز سوم بهتر است یا روز پنجم؟
اگر در روز سوم فقط یک یا دو جنین وجود داشته باشد، بسیاری از مراکز انتقال روز سوم را مطرح می‌کنند؛ چون ادامه کشت ممکن است به توقف رشد یکی از جنین‌ها و در نتیجه نبود جنین برای انتقال منجر شود. با این حال، این موضوع به معنی آن نیست که رحم همیشه از آزمایشگاه بهتر است یا هر جنینی که روز سوم منتقل شود حتماً شانس بیشتری دارد. بخشی از جنین‌هایی که در روز پنجم متوقف می‌شوند، احتمالاً در رحم نیز توان ادامه رشد نداشته‌اند، اما این را نمی‌توان برای هر جنین با قطعیت دانست.
از سوی دیگر، اگر یک یا دو جنین در روز سوم ظاهر مناسبی داشته باشند و آزمایشگاه تجربه و شرایط کشت بسیار خوبی داشته باشد، ادامه کشت تا روز پنجم می‌تواند اطلاعات بیشتری درباره توان رشد واقعی آن‌ها بدهد. مطالعاتی در چرخه‌های کم‌جنین، از جمله پژوهش‌هایی در افراد با یک یا دو جنین، نتایج متفاوتی گزارش کرده‌اند؛ بنابراین تصمیم باید فردمحور باشد و تنها بر اساس یک عدد یا تبلیغ کلینیک گرفته نشود.
مزایا و محدودیت‌های انتقال روز سوم
- مزیت احتمالی: کاهش مدت کشت در آزمایشگاه و کاهش خطر اینکه در روز پنجم جنین قابل انتقال یا فریز باقی نماند.
- مزیت مهم برای تعداد کم: در صورت وجود تنها یک جنین مناسب، انتقال زودتر ممکن است از لغو کامل انتقال جلوگیری کند.
- محدودیت: ارزیابی روز سوم نمی‌تواند با اطمینان کامل پیش‌بینی کند کدام جنین تا بلاستوسیست رشد می‌کند.
- محدودیت دیگر: انتخاب جنین بر اساس ظاهر روز سوم، اطلاعات کمتری درباره توان ادامه رشد نسبت به مشاهده تا روز پنجم در اختیار می‌گذارد.
مزایا و محدودیت‌های انتقال روز پنجم
- انتخاب دقیق‌تر: جنینی که به بلاستوسیست می‌رسد، از یک مرحله مهم رشد عبور کرده است و معمولاً برای انتخاب تک‌جنین مناسب‌تر است.
- هماهنگی طبیعی‌تر: در بارداری طبیعی، جنین حدود روز پنجم تا ششم به رحم می‌رسد.
- امکان بررسی ژنتیکی: در صورت اندیکاسیون پزشکی، نمونه‌برداری برای PGT معمولاً در مرحله بلاستوسیست انجام می‌شود؛ PGT برای همه افراد لازم یا مفید نیست.
- محدودیت: همه جنین‌ها به بلاستوسیست تبدیل نمی‌شوند و احتمال لغو انتقال یا کاهش تعداد جنین‌های قابل فریز وجود دارد.
مقایسه کوتاه روز سوم و روز پنجم
| موضوع | روز سوم | روز پنجم/ششم |
|---|---|---|
| مرحله رشد | مرحله تقسیم سلولی، معمولاً ۶ تا ۱۰ سلول | بلاستوسیست |
| اطلاعات برای انتخاب | کمتر | بیشتر، چون توان ادامه رشد دیده می‌شود |
| ریسک ویژه در تعداد کم | معمولاً انتقال زودتر انجام می‌شود | احتمال نرسیدن جنین به مرحله انتقال |
| کاربرد رایج | تعداد کم جنین یا نگرانی از توقف رشد | تعداد مناسب جنین یا نیاز به انتخاب‌گری بیشتر |
این جدول راهنمای عمومی است و جایگزین تصمیم‌گیری بر اساس پرونده فردی، کیفیت جنین و پروتکل مرکز درمانی نیست.
چه عواملی تصمیم را تغییر می‌دهند؟
سن و ذخیره تخمدان: با افزایش سن، تعداد و کیفیت تخمک و جنین ممکن است کاهش یابد و احتمال ناهنجاری کروموزومی بیشتر شود. تعداد و کیفیت جنین در روز سوم: تعداد سلول‌ها، یکنواختی سلول‌ها و میزان قطعه‌قطعه‌شدن در کنار عوامل دیگر بررسی می‌شوند، اما هیچ نمره‌ای به‌تنهایی سرنوشت جنین را تعیین نمی‌کند. سابقه چرخه‌های قبلی: اگر در چرخه‌های قبلی بیشتر جنین‌ها پیش از روز پنجم متوقف شده‌اند، انتقال روز سوم ممکن است مطرح شود. کیفیت آزمایشگاه: تجربه جنین‌شناس، سیستم کشت، کنترل دما و گازها و برنامه فریز بر نتیجه اثر دارند. هدف درمان: در صورت وجود چند جنین مناسب، انتقال تک‌جنین روز پنجم می‌تواند احتمال چندقلویی را کاهش دهد؛ انتقال دو جنین بدون اندیکاسیون، خطر بارداری چندقلویی و عوارض آن را بالا می‌برد.
سناریوهای رایج و تفسیر آن‌ها
سناریوی کم‌خطرتر
چند جنین با کیفیت مناسب در روز سوم وجود دارد، آزمایشگاه سابقه خوب در تشکیل بلاستوسیست دارد و امکان فریز ایمن فراهم است. در این حالت، ادامه کشت تا روز پنجم برای انتخاب جنین مناسب‌تر می‌تواند منطقی باشد.
سناریوی مشکوک یا نیازمند گفت‌وگو
یک یا دو جنین وجود دارد، اما کیفیت آن‌ها متوسط است یا زوج قبلاً تجربه توقف رشد تا روز پنجم داشته است. هیچ پاسخ عمومی قطعی وجود ندارد. باید احتمال انتقال نشدن در روز پنجم، احتمال موفقیت هر روش و امکان فریز را از مرکز بخواهید و تصمیم مشترک بگیرید.
سناریوی نیازمند پیگیری تخصصی
توقف مکرر رشد جنین، چند شکست لانه‌گزینی، سقط مکرر، سن بالاتر، اختلال شدید اسپرم، بیماری ژنتیکی شناخته‌شده یا اختلاف قابل توجه بین گزارش‌های آزمایشگاه، نیازمند ارزیابی متخصص ناباروری و در صورت لزوم مشاوره ژنتیک است. انجام خودسرانه PGT، داروهای کمکی یا تغییر روز انتقال توصیه نمی‌شود.
بعد از تصمیم‌گیری چه اقدامی لازم است؟
- از جنین‌شناس بخواهید تعداد جنین‌های لقاح‌یافته، کیفیت روز سوم، نرخ تشکیل بلاستوسیست مرکز و احتمال فریز را توضیح دهد.
- از پزشک درباره انتقال تک‌جنین، تازه یا منجمد بودن انتقال، آماده‌سازی آندومتر و تأثیر سن و سابقه درمان سؤال کنید.
- اگر جنین تا روز پنجم نرسید، درباره علت‌های احتمالی، برنامه چرخه بعد و نیاز به بررسی اسپرم، تخمک یا عوامل رحمی گفت‌وگو کنید.
- پس از انتقال، آزمایش بتا-hCG را در زمان اعلام‌شده انجام دهید و داروهای پروژسترون یا سایر داروها را بدون هماهنگی قطع نکنید.
علائم هشدار پس از انتقال جنین
- خونریزی شدید یا رو به افزایش، درد شدید یا یک‌طرفه شکم و لگن
- تب، لرز، ترشح بدبو، ضعف شدید یا غش
- تنگی نفس، درد قفسه سینه، تورم شدید شکم، استفراغ مداوم یا کاهش واضح ادرار
- پس از مثبت شدن آزمایش، درد یک‌طرفه یا خونریزی قابل توجه؛ برای رد بارداری خارج‌رحمی ارزیابی فوری لازم است.
لکه‌بینی خفیف یا گرفتگی ملایم همیشه به معنی شکست درمان نیست، اما در صورت تداوم یا نگرانی باید با پزشک در میان گذاشته شود.
روش‌هایی که نباید بدون شواهد کافی به آن‌ها تکیه کرد
هیچ رژیم غذایی، دمنوش، استراحت مطلق، وضعیت خواب، مکمل یا روش تبلیغاتی نمی‌تواند جای انتخاب علمی روز انتقال و ارزیابی کیفیت جنین را بگیرد. مکمل‌هایی مانند ویتامین‌ها یا داروهای «تقویت لانه‌گزینی» فقط در صورت وجود اندیکاسیون و با نظر پزشک مصرف شوند. استراحت مطلق پس از انتقال نیز معمولاً ضرورتی ندارد؛ فعالیت سبک طبق دستور مرکز کافی است. درمان‌های add-on مانند تست‌های ایمنی، تزریق‌های متعدد یا روش‌های آزمایشی باید فقط با توضیح روشن درباره شواهد، هزینه و خطرات مطرح شوند.
سؤالات متداول
آیا انتقال روز پنجم همیشه موفق‌تر است؟
خیر. در بسیاری از گروه‌های با پیش‌آگهی خوب، شانس تولد زنده به‌ازای هر انتقال روز پنجم بیشتر گزارش شده، اما برای تعداد کم جنین، خطر نرسیدن به بلاستوسیست و لغو انتقال مهم است و نتیجه کل چرخه می‌تواند متفاوت باشد.
اگر فقط یک جنین داشته باشم، انتقال روز سوم بهتر است؟
لزومی ندارد. انتقال روز سوم خطر نداشتن جنین برای انتقال را کاهش می‌دهد، اما کیفیت جنین، سابقه شما و عملکرد آزمایشگاه تعیین می‌کند که روز پنجم هم گزینه مناسبی هست یا نه.
آیا جنین روز سوم ضعیف است؟
خیر. روز انتقال به‌تنهایی کیفیت جنین را مشخص نمی‌کند. جنین روز سوم ممکن است سالم و قابل لانه‌گزینی باشد و بسیاری از بارداری‌های موفق با همین روش ایجاد شده‌اند.
آیا انتقال دو جنین شانس را بیشتر می‌کند؟
ممکن است احتمال بارداری همان انتقال را افزایش دهد، اما خطر دوقلویی و عوارض مادر و نوزاد نیز بیشتر می‌شود. در بسیاری از شرایط، انتقال تک‌جنین با کیفیت مناسب ایمن‌تر است.
برای مطالعه بیشتر درباره مراحل درمان، می‌توانید راهنمای IVF و نحوه انجام آن، نکات مراقبت بعد از IVF و زمان شروع علائم پس از انتقال جنین را نیز بخوانید.
منابع علمی
- ASRM؛ نظر کمیته درباره کشت و انتقال بلاستوسیست
- Cochrane؛ مقایسه انتقال مرحله تقسیم سلولی و بلاستوسیست
- مطالعه بیماران با چهار یا کمتر زیگوت؛ تولد زنده تجمعی
- مطالعه انتقال در صورت وجود یک یا دو جنین
- NICE؛ راهنمای روش‌های IVF و انتقال تک‌جنین
- کارآزمایی تصادفی درباره انتقال روز پنجم در افراد با جنین‌های متعدد
تذکر: این مطلب آموزشی است و جایگزین معاینه، پرونده پزشکی و تصمیم متخصص ناباروری نیست.
