نویسنده: گروه سلامت بانوان اوما
در این فایل صوتی، نکات مهم درباره آزمایش‌های سقط مکرر و تست‌هایی که همیشه لازم نیستند مرور می‌شود.
سقط مکرر از نظر علمی به از دست رفتن دو یا بیشتر بارداری گفته می‌شود؛ این بارداری‌ها لازم نیست پشت‌سرهم باشند. تجربه سقط می‌تواند بسیار دردناک و اضطراب‌آور باشد، اما پیدا نشدن علت در بسیاری از زوج‌ها به معنی غیرممکن بودن بارداری موفق نیست. هدف ارزیابی پزشکی، پیدا کردن علت‌هایی است که واقعاً بتوان برای آنها کاری انجام داد؛ نه انجام دادن هر آزمایش موجود در بازار.
چه زمانی باید فوری به پزشک یا اورژانس مراجعه کرد؟
اگر باردار هستید یا به‌تازگی سقط داشته‌اید و خونریزی شدید، درد یک‌طرفه یا فزاینده شکم، سرگیجه و ضعف، تب، ترشح بدبو، غش یا درد شانه دارید، مراجعه فوری لازم است. این علائم می‌توانند با خونریزی مهم، عفونت یا بارداری خارج‌رحمی ارتباط داشته باشند. برای بررسی سقط مکرر نیز بعد از دو سقط، حتی اگر سقط‌ها متوالی نبوده‌اند، با متخصص زنان یا متخصص طب مادر و جنین وقت بگیرید.
آیا آزمایش MTHFR برای سقط مکرر لازم است؟
ژن MTHFR در مسیر متابولیسم فولات نقش دارد. برخی تغییرات شایع این ژن در جمعیت عمومی دیده می‌شوند و به‌تنهایی نشان‌دهنده لخته شدن خون، ناتوانی در بارداری یا علت قطعی سقط نیستند. راهنماهای جدید ASRM و ESHRE آزمایش روتین MTHFR را در ارزیابی سقط مکرر توصیه نمی‌کنند؛ زیرا نتیجه آن معمولاً درمانی را تغییر نمی‌دهد.
ترومبوفیلی چیست و کدام آزمایش‌ها اهمیت بیشتری دارند؟
ترومبوفیلی یعنی افزایش استعداد تشکیل لخته خون. ترومبوفیلی‌ها به دو گروه کلی تقسیم می‌شوند: نوع اکتسابی، مانند سندرم آنتی‌فسفولیپید (APS)، و نوع ارثی، مانند فاکتور V لیدن یا جهش پروترومبین. ارتباط ترومبوفیلی ارثی با سقط زودرس ضعیف یا نامشخص است و درمان ضدانعقادی در سقط مکررِ بدون APS، سود ثابت‌شده‌ای برای افزایش تولد زنده ندارد.
در مقابل، بررسی APS ممکن است در افراد مناسب ارزشمند باشد. این بررسی معمولاً شامل لوپوس آنتی‌کواگولانت، آنتی‌کاردیولیپین IgG/IgM و آنتی‌بادی ضد بتا۲ گلیکوپروتئین یک IgG/IgM است. تشخیص APS با یک نتیجه مثبت منفرد انجام نمی‌شود؛ نتیجه باید با معیارهای بالینی و در صورت نیاز با تکرار آزمایش پس از حداقل ۱۲ هفته تأیید شود.
| آزمایش یا بررسی | جایگاه معمول در سقط مکرر | تفسیر عملی |
|---|---|---|
| MTHFR | روتین توصیه نمی‌شود | معمولاً درمان یا تصمیم بارداری را تغییر نمی‌دهد. |
| پنل ترومبوفیلی ارثی | روتین توصیه نمی‌شود | در سابقه شخصی لخته یا سابقه خانوادگی قوی، ارجاع هدفمند به هماتولوژی ممکن است مطرح شود. |
| آزمایش‌های APS | در ارزیابی هدفمند اهمیت دارد | نتیجه مثبت معمولاً به تکرار و تطبیق با معیارهای بالینی نیاز دارد. |
| سلول‌های NK | روتین توصیه نمی‌شود | آستانه استاندارد و درمان اثبات‌شده‌ای برای نتیجه مثبت وجود ندارد. |
آیا آزمایش سلول‌های NK در سقط مکرر لازم است؟
سلول‌های کشنده طبیعی یا NK بخشی از سیستم ایمنی هستند. سلول‌های NK خون محیطی با سلول‌های NK موجود در رحم یکسان نیستند و تعداد یا فعالیت آنها در زمان‌های مختلف می‌تواند تغییر کند. به همین دلیل، یک نتیجه «بالا» یا «پایین» در آزمایشگاه‌های مختلف لزوماً قابل مقایسه نیست.
راهنماهای ESHRE، RCOG و ASRM آزمایش روتین NK خون یا بافت رحم را خارج از پژوهش توصیه نمی‌کنند؛ چون هنوز محدوده طبیعی استاندارد، ارزش پیش‌بینی‌کننده قابل اعتماد و درمانی که بر اساس نتیجه آن به‌طور قطعی پیامد بارداری را بهتر کند، ثابت نشده است. درمان‌هایی مانند کورتون، اینترالیپید، IVIG یا داروهای سرکوب‌گر ایمنی نباید فقط بر اساس مثبت شدن NK شروع شوند؛ این روش‌ها می‌توانند عارضه و هزینه داشته باشند و شواهد آنها در سقط مکرر محدود یا متناقض است.
در سقط مکرر چه بررسی‌هایی معمولاً منطقی‌ترند؟
- شرح‌حال دقیق: سن، تعداد و زمان سقط‌ها، بارداری‌های موفق، سابقه لخته، بیماری‌های خودایمنی، داروها و سابقه خانوادگی.
- ارزیابی حفره رحم با سونوگرافی مناسب و در صورت نیاز سونوهیستروگرافی یا هیستروسکوپی، برای بررسی سپتوم، چسبندگی، پولیپ یا فیبروم‌های داخل حفره.
- بررسی APS در زمان مناسب و تکرار نتیجه مثبت طبق نظر پزشک.
- بررسی کروموزومی بافت سقط‌شده، اگر نمونه در دسترس باشد؛ این کار می‌تواند نشان دهد سقط ناشی از اختلالات کروموزومی جنین بوده است.
- بررسی کاریوتایپ والدین در شرایط انتخابی، به‌ویژه وقتی نتیجه بافت سقط‌شده یا سابقه خانوادگی احتمال جابه‌جایی کروموزومی را مطرح کند.
- TSH و بررسی قند خون یا HbA1c در افراد دارای علائم یا عوامل خطر؛ آزمایش‌های بیشتر باید هدفمند باشند.
نتیجه طبیعی: به معنی بی‌علتی یا بی‌امیدی نیست؛ پیگیری بارداری بعدی و اصلاح عوامل قابل‌تغییر مهم است.
نتیجه مشکوک: یک آزمایش غیرطبیعی، به‌خصوص در پنل انعقادی، ممکن است نیازمند تکرار یا تأیید تخصصی باشد.
نتیجه نیازمند پیگیری: APS تأییدشده، ناهنجاری حفره رحم یا اختلال مهم تیروئید/قند می‌تواند برنامه درمانی مشخص‌تری ایجاد کند.
درمان‌های مؤثر و درمان‌هایی که نباید خودسرانه انجام شوند
درمان به علت بستگی دارد. در APS تأییدشده، پزشک ممکن است در بارداری بعدی آسپرین با دوز پایین و هپارین را طبق معیارهای بالینی تجویز کند. اصلاح قند خون، درمان اختلال واضح تیروئید، ترک سیگار، رسیدن به وزن سالم و دریافت مراقبت زودهنگام بارداری نیز اهمیت دارد. در برخی زنان با سه یا بیشتر سقط و خونریزی اوایل بارداری، پروژسترون واژینال ممکن است با نظر متخصص مطرح شود.
در مقابل، شروع آسپرین یا هپارین برای هر فرد دارای MTHFR، استفاده از کورتون به دلیل NK بالا، یا مصرف IVIG و اینترالیپید بدون تشخیص مشخص، رویکرد استاندارد و اثبات‌شده‌ای نیست. این داروها می‌توانند خونریزی، عفونت، عوارض متابولیک یا هزینه غیرضروری ایجاد کنند.
قدم بعدی چیست؟
اگر دو یا بیشتر سقط داشته‌اید، برای آمادگی برای بارداری بعد از سقط یک فهرست از تاریخ سقط‌ها، نتایج سونوگرافی و آزمایش‌ها، بیماری‌ها و داروها آماده کنید و به متخصص زنان یا کلینیک سقط مکرر مراجعه کنید. اگر آزمایشی قبلاً انجام شده است، قبل از تکرار پنل‌های متعدد، بپرسید نتیجه دقیقاً چه تصمیم درمانی را تغییر می‌دهد. در بارداری بعدی، پیگیری زودهنگام با اندازه‌گیری سریالی β-hCG در صورت نیاز و سونوگرافی زمان‌بندی‌شده، از تفسیر آزمایش‌های غیرضروری مهم‌تر است.
منابع علمی
- ASRM. Recurrent pregnancy loss: a committee opinion, 2026
- ESHRE Guideline on Recurrent Pregnancy Loss
- RCOG Green-top Guideline No. 17, recurrent miscarriage
- ACOG. Repeated Miscarriages
این مطلب آموزشی است و جایگزین معاینه، تشخیص یا نسخه پزشک نیست.
